PETROGRAD 1917 · RASKOL

Rusya'da iç savaş: kim kimi destekledi?

Ekim 1917'de iktidarı alan parti, ülkenin en kalabalık partisi değildi. İç savaş tam da bu farkın üstünde büyüdü: saflar aylar içinde kaydı, dostlar düşman oldu, aynı köy iki yıl içinde üç kez taraf değiştirdi.

Sandık, sokak ve Kışlık Saray

25 Ekim 1917 gecesi Bolşevikler Kışlık Saray'ı neredeyse çatışmasız aldı; Kerenski bir Amerikan elçilik arabasıyla şehirden çıktı ve bir daha iktidara dönemedi. Ama ülkenin çoğunluğu bu partinin arkasında değildi, bunu ilk gösteren sandık oldu. Kasım'daki Kurucu Meclis seçimlerinde SR'lar yüzde 40'a yakın oyla birinci, Bolşevikler yüzde 24 ile ikinci çıktı. Meclis 5 Ocak 1918'de toplandı, toprak yasasını sabaha karşı kabul etti ve ertesi gün dağıtıldı. Yasa hiç uygulanmadı.

O gece Kronştadt denizcileri Bolşeviklerin yanındaydı. Yine de iç savaşın ilk sorusu buradan doğdu: iktidarı alan partiyle seçmenin en kalabalık partisi aynı parti değildi. Kimin kimi desteklediği sorusunun cevabı bu yüzden tek bir çizgide değil, aylara yayılmış bir dizi tercihte aranmalı.

Kızıllar: şehir, demiryolu, ekmek

Kızılların çekirdeği fabrika işçileri, başkentin garnizonu ve Baltık donanmasının denizcileriydi. Ekim 1917'de cephe ordularının çoğu ya Bolşeviklerden yanaydı ya da tarafsız kaldı; bu sessizlik iktidarın ilk aylarını taşıdı. Kızıl Muhafızlar 1918'de Kızıl Ordu'nun çekirdeği oldu, Troçki orduyu sıfırdan kurarken eski çarlık subaylarını da kullandı.

Ordu kalabalıklaştıkça sertleşti. Çeka Aralık 1917'de kuruldu; 30 Ağustos 1918'de Lenin Mihelson fabrikasında vuruldu, ardından Kızıl Terör ilan edildi ve binlerce kişi kurşuna dizildi. Kızıl Ordu saflarında on binlerce eski Avusturya-Macaristan esiri 'enternasyonalist' olarak savaştı. Ekim 1919'da Yudeniç'in Petrograd'a yürüyüşü Pulkovo tepelerinde durduruldu.

Beyazlar: subay paltosu, Kazak kamçısı

Gönüllü Ordusu ilk aylarında yalnızca birkaç bin subaydan oluşuyordu; erlerin çoğu çoktan evlerine dönmüştü. Kornilov 13 Nisan 1918'de Yekaterinodar kuşatmasında bir top mermisiyle öldü, komutayı Denikin aldı. Nisan 1918'de Don Kazakları ayaklandı, Mayıs'ta Krasnov'u ataman seçti; o sırada Gönüllü Ordusu Kuban'daydı.

Sibirya'da Amiral Kolçak Kasım 1918'de Omsk'ta 'Yüce Hükümdar' oldu; SR'ların da yer aldığı Direktuvar'ı devirdi ve SR liderlerini tutuklattı. Beyaz generallerin çoğu monarşinin geri dönüşünü açıkça savunmadı, 'önce zafer, sonra halkın kararı' dedi. 1919 baharında Kolçak'ın taarruzu Volga'ya yaklaşıyordu, Denikin Moskova'ya yürüdü; Haziran'da Kızıl Ordu Kolçak'ı Urallar'da geri püskürttü.

SR'lar: sandıktan ayaklanmaya

Mayıs 1918'de Çekoslovak Lejyonu ayaklandı ve Volga'dan Vladivostok'a kadar demiryolunu tuttu; bu, Volga'dan Sibirya'ya kadar Bolşevik karşıtı hükümetlerin yolunu açtı. Samara 8 Haziran'da düştü, Kurucu Meclis üyeleri Komuç'u kurdu ve Kerenski'yi aralarına almadı. Komuç'un Halk Ordusu ağırlıklı olarak gönüllü subaylardan ve köylülerden oluşuyordu; en ünlü komutanı Kappel'di ve Kazan'daki altın rezervi Ağustos'ta onun eline geçti. Lejyon, Komuç'un en güçlü askerî desteğiydi.

Eylül'de Ufa'da sağ SR'ların lideri Avksentiev'in başkanlığında Direktuvar kuruldu, ama Kasım'da Kolçak onu da devirdi. Ekim'den sonra SR'lar ve Menşevikler Bolşeviklere karşı ortak bir cephe kuramadı; Menşevik gazeteleri 1918 boyunca defalarca kapatıldı, Martov 1920'de ülkeden ayrıldı. Çernov 1919'da Rusya'da saklanıyordu, 1920'de sürgüne gitti.

Sol SR'lar: ortaktan düşmana

Sol SR'lar Aralık 1917'de Bolşeviklerin küçük ortağı olarak hükümete girdi, yalnızca birkaç komiserlik aldı. Kasım 1917'deki Köylü Sovyetleri Kongresi'nde çoğunluğu kazanmış, Spiridonova kongre başkanı olmuştu. Ölüm cezasına karşı çıktılar; Adalet Komiseri Steinberg Çeka'nın yetkilerini sınırlamaya çalıştı ama başaramadı.

3 Mart 1918'de Brest-Litovsk imzalanınca Sol SR'lar protesto için hükümetten çekildi. Almanya'ya karşı 'devrimci savaş' istiyorlardı ama ordu çoktan dağılmıştı. 6 Temmuz 1918'de Alman büyükelçisi Mirbach'ı öldürüp ayaklandılar; ayaklanma bastırıldı, Spiridonova tutuklandı. Kasım 1918'de Kremlin'de hapisteydi, 1919'da bir kez kaçtı ve yeniden yakalandı. Kamkov gibi önde gelenleri 1938'de kurşuna dizildi.

Yeşiller: ne Kızıl ne Beyaz

Köylü için mesele topraktı ve toprak 1917 sonbaharında fiilen el değiştirmişti. Köylü toprak komiteleri büyük malikâneleri kendi aralarında paylaştı; cepheden firar eden askerler köylerine dönüp bu işgallere katıldı. Geçici Hükümet bunları durduramadı, Kurucu Meclis'in sabaha karşı kabul ettiği toprak yasası ise hiç uygulanmadı.

1918-1921 arasında Tambov'da ve Volga'da Bolşeviklere karşı büyük köylü ayaklanmaları yaşandı, bunlara 'Yeşiller' dendi. Tambov'daki Antonov ayaklanması 1920-21'de Sol SR'larla bağlantılıydı ve 1921'de kanla bastırıldı. Köylünün tereddüdü anlaşılırdı: tarlayı elinde tutmak istiyordu; bunu güvenceye alan her iktidara yaklaştı, tahıl isteyen her iktidardan uzaklaştı.

Mahno: bozkırda üçüncü bayrak

Huliaypole'li anarşist Nestor Mahno Mart 1917'de serbest kaldı ve ay sonunda köyüne döndü; Ağustos'ta Devrimi Savunma Komitesi'nin başına geçti. Nisan 1918'de Avusturya-Alman birlikleri Huliaypole'ye girdiğinde cephedeydi; kardeşi Yemelyan işgalciler tarafından öldürüldü, annesinin evi yakıldı. Haziran'da Moskova'da Kropotkin'le, Kremlin'de Lenin'le görüştü; Bolşevikler ona Ukrayna'ya dönmesi için sahte belge verdi.

Eylül 1918'de Dibrivka'da birkaç düzine adamla bir Avusturya taburunu bastı ve köylüler ona 'Batko' demeye başladı. Şubat 1919'da Mahnovistler Kızıl Ordu'nun Zadneprovsk tümenine bir tugay olarak katıldı. Ama 6 Haziran 1919'da Troçki onu kanun dışı ilan etti; Mahno komutadan ayrıldı, Denikin'e karşı tek başına savaştı ve Eylül 1919'da Peregonovka'da Denikin'in cephesini arkadan çökertti. Temmuz 1919'da pogromlar yüzünden Grigoryev'i kendi karargâhında öldürtmüştü.

Müttefikler: yardım, şart, çekilme

Müttefik müdahalesi en somut haliyle Bakü'de görüldü. 15 Eylül 1918'de Bakü alındı, ardından düzensiz birlikler Ermeni sivillere karşı katliam yaptı. General Thomson 17 Kasım 1918'de şehre girdi; önce Azerbaycan hükümetini tanımadı, sonra fiilen kabul etti. Ocak 1919'da İngilizlerin onayıyla Hüsrev bey Sultanov Karabağ genel valisi oldu.

Müttefikler Beyaz ordulara yardım ederken defalarca demokratik bir hükümet şartı koydu, generaller bu şartları hep erteledi. Paris Barış Konferansı'na Rusya davet edilmedi, Prinkipo'da önerilen görüşme hiç gerçekleşmedi. 28 Haziran 1919'da Versay imzalandığında Rusya masada yoktu: dört yıl müttefikleriyle savaşmış ülke, barışta kendi iç savaşıyla baş başaydı. Kerenski 1918'de Londra'ya ve Paris'e gitti, destek bulamadı.

Müdahale kısa ve düzensiz kaldı; kalıcı olan göç oldu. İç savaştan sonra yüz binlerce Rus Avrupa'ya gitti, göçmen örgütleri 1918'den sonra müttefik hükümetlerden ve zengin göçmenlerden para topladı.