Rusya'nın 1917'deki tek özgür seçimi SR çoğunluğu üretti. Meclis 5 Ocak 1918'de bir gün toplandı, ertesi sabah kapılar açılmadı: iç savaşın en net fotoğrafı bu.
Ertelenen söz
Kurucu Meclis fikri 1917'de Rusya'nın en geniş ortak paydasıydı. Çar devrildikten sonra Geçici Hükümet bu meclisi toplamayı vaat etti; ama seçim bir türlü yapılmadı. Cephedeki kaos, hükümet krizleri ve iktidarı paylaşmama hesabı tarihi hep ileri attı.
Meclis ancak Kasım 1917'de, Bolşevikler iktidarı aldıktan sonra seçilebildi. Gecikme her şeyi belirledi: sandık, iktidarı elinde tutanların gölgesinde açıldı.
Kasım 1917: sandığın sayıları
Bolşevikler seçime tek listeyle girdi ve oyların yaklaşık yüzde 24'ünü aldı. Sosyalist Devrimciler (SR'lar) yüzde 40 civarıyla birinci parti çıktı. Sonuç Petrograd'daki iktidarı değiştirmedi, ama meclisin rengini belirledi.
Bu bir sürpriz değildi. Ülkenin büyük çoğunluğu köylüydü ve SR'lar köylünün partisiydi. Cepheden dönen köylü askerlerin çoğu da SR listelerine oy verdi. Bolşeviklerin gücü şehirlerde, işçi mahallelerinde ve asker sovyetlerindeydi.
Çoğunluk neyi temsil ediyordu
SR çoğunluğu soyut bir sayı değildi. 1917 boyunca köylü toprak komiteleri büyük toprak sahiplerinin arazilerini kendi aralarında paylaşıyordu; köylü, meclisten bu paylaşımı hukuka çevirmesini bekliyordu.
Bolşevikler Ekim'de toprak kararnamesini çıkardı. Kararname büyük ölçüde SR'ların toprak programına dayanıyordu; ama SR'lar bunu kendi meclislerinde, kendi oylarıyla yasalaştırmak istiyordu. İki taraf da toprağı sahipleniyor, aynı köylüye farklı kapılar gösteriyordu.
Köylü için mesele somuttu: toprağı kim verecek? Bolşevikler kararnameyle, SR'lar meclis yasasıyla söz veriyordu. Aynı toprak iki kez vaat edildiği için meclis, hükümetin en büyük kozunu elinden alıyordu.
5 Ocak 1918: tek gün
Meclis 5 Ocak 1918'de Petrograd'da, Tauride Sarayı'nda toplandı. Salon doluydu; Bolşevikler ve Sol SR'lar da oradaydı ama azınlıktaydı. Başkanlığa SR lideri Viktor Çernov seçildi.
Gece boyunca toprak yasası tartışıldı ve sabaha karşı kabul edildi. Yasa kâğıtta kaldı: meclis bir daha toplanmadığı için hiç uygulanmadı.
O tek gün, bir yıllık tartışmanın özetiydi. Salonda herkes topraktan söz ediyordu; koridorda ise muhafızların yerleri çoktan belirlenmişti.
6 Ocak: kapılar
Ertesi sabah milletvekilleri salona alınmadı. Muhafızlar kapıda durdu, hükümet meclisin feshedildiğini açıkladı. Meclis, toplandıktan yirmi dört saat sonra kapandı.
Gerekçe hazırdı: iktidar sovyetlerindi, meclis ise eski düzenin sığınağıydı. Petrograd'da büyük bir direniş çıkmadı. Bir yıl önce 'bütün iktidar sovyetlere' diye yürüyen Kronştadt denizcileri, Ocak 1918'de dağıtmanın Bolşeviklerin yanındaydı.
Meclisi savunmak için sokağa çıkanlar da oldu. 5 Ocak'ta Petrograd'da gösteriler yapıldı, kalabalık dağıtıldı. Ama şehir bu kez Bolşeviklerin elindeydi; meclisin arkasında ne ordu ne de sokak vardı.
Neden kapatıldı: üst üste binen hesaplar
Dağıtmanın arkasında tek bir sebep yoktu. Birkaç hesap aynı kapıya çıktı.
- Meşruiyet: Bolşevikler iktidarın sovyetlere ait olduğunu söylüyordu. SR çoğunluklu bir meclis bu iddiayı her oturumda çürütürdü.
- Savaş: Brest-Litovsk görüşmeleri sürüyordu. SR'lar ayrı barışa şiddetle karşıydı; meclis barışı bloke edebilirdi.
- Zor aygıtı: Aralık 1917'de Çeka kurulmuştu. Meclis toplandığında hükümetin elinde artık bir baskı aracı vardı.
- Zaman: Meclis ne kadar erken kapatılırsa, seçmenin verdiği karar o kadar az kurumsallaşırdı.
Samara ve Omsk: meclisin ikinci ölümü
Meclis dağıtıldı ama seçilmiş üyeler ortadan kaybolmadı. Haziran 1918'de Samara'da, Çekoslovak Lejyonu ayaklanmasının açtığı boşlukta Kurucu Meclis üyeleri bir hükümet kurdular: Komuç.
Komuç kendini meclisin devamı saydı, Kerenski'yi aralarına almadı. Halk Ordusu'nu gönüllü subaylar ve köylülerle kurdu; Ağustos'ta Kazan'daki altın rezervi bile onun eline geçti.
Ama sonbaharda Ufa'ya, oradan Omsk'a çekildi. Kasım 1918'de Amiral Kolçak Omsk'ta darbe yaptı, Direktuvar'ı devirdi ve SR liderlerini tutuklattı. Meclis fikri bir yıl içinde iki kez gömüldü: Petrograd'da kapıda, Omsk'ta masada.
Bir günün uzun gölgesi
Kurucu Meclis bir gün toplandı, bir yasa çıkardı, o yasa hiç uygulanmadı. Rusya 1919'a girdiğinde seçim yoktu; ülke iç savaşın ortasındaydı, Bolşevikler bir daha sandığa gitmedi. Temmuz 1918'de kabul edilen anayasa iktidarı sovyetlere veriyordu; meclis fikri metinden çıkarılmıştı.
Geriye 5 Ocak 1918'in o tek günü kaldı: dolu bir salon, sabaha karşı geçen bir yasa ve ertesi sabah açılmayan kapılar. Rusya'da genel seçim fikri uzun yıllar o kapının arkasında bekledi.