Şubat 1917'de Petrograd'da ekmek kuyrukları uzadı, sonra kalabalıklaştı. Sekiz gün içinde sokak, kışla ve Duma aynı soruyu sordu: çar hâlâ iktidarda mı?
Kışın sonu, ekmek sırası
Şubat 1917'de Petrograd üçüncü savaş kışını geçiriyordu. Cepheye giden un, yakıt ve kömür kentin payını küçültmüştü; Vyborg yakasının işçi mahallelerinde fırınların önündeki kuyruk sabahın karanlığında başlıyor, öğleye doğru sokağı dolaşıyordu. Kentte iki milyondan fazla insan vardı ve ekmek vesikası söylentisi her kuyruğun başında yeniden doğuyordu.
18 Şubat'ta Putilov fabrikalarında ücret zammı isteyen işçiler iş bıraktı. Yönetim grevcileri kapı dışarı edince binlerce kişi sokağa döküldü; grev kentin en büyük işletmelerine gün gün yayıldı. Çar II. Nikolay ise 22 Şubat'ta başkentten ayrılıp Mogilev'deki karargâha gitti; Petrograd'ı valinin ve garnizonun eline bırakmıştı.
Fabrikalarda askere alınan erkeklerin yerini kadınlar ve gençler doldurmuştu; vardiyadan çıkan işçi için ekmek kuyruğu ikinci bir iş gibiydi. Kış soğuğu, kömür kıtlığı ve cephedeki ölü haberleri aynı söylentilerde birleşiyordu.
23 Şubat: kadınlar önde
23 Şubat (yeni takvimle 8 Mart) Dünya Kadınlar Günü'ydü. Vyborg yakasının dokuma fabrikalarındaki kadın işçiler yürüyüşe geçti; ellerinde 'Ekmek!' pankartları vardı. Öğleye doğru erkek işçilerin çalıştığı atölyelerin kapısına dayandılar ve işi bırakma çağrısı yaptılar. Bu kadınların çoğunun kocası cephedeydi; talepleri ekmekle bitmiyordu.
Akşama doğru kalabalık Nevsky Bulvarı'na indi. Polis müdahale etti; kazaklar ise atlarını kalabalığın üstüne sürmedi. Gece olunca Nevsky boşaldı; ertesi sabah kalabalık daha genişti. Duma'da konuşulan konu hâlâ ekmek tedarikiydi.
24–25 Şubat: grev kentin tamamına yayılıyor
24 Şubat'ta grev artık tek tek fabrikaların işi değildi: tramvaylar durdu, dükkânlar kepenk indirdi, kalabalık 'ekmek' ve 'savaş bitsin' sloganlarıyla merkeze yürüdü. 25 Şubat sabahı Znamenskaya Meydanı'nda en büyük toplanma oldu; polis atlı birliklerle kalabalığı dağıtmaya çalıştı, kazakların bir kısmı yine geri durdu.
O gün Duma'nın çalışması tatil edildi; yürüyüşler ve toplantılar yasaklandı. Başkent komutanı Khabalov'a ertesi gün karışıklıkları durdurma emri gitti; Duma başkanı Rodzianko'nun uyarıları sarayda karşılık bulmadı. Akşam meydanlarda tüfek sesleri duyuldu.
26–27 Şubat: tüfekler ters çevriliyor
26 Şubat Pazar günü askerler kalabalığa ateş açtı; Nevsky'de ve meydanlarda ölenler oldu. Aynı gün Pavlovsky alayının bir bölüğü, halkın üzerine ateş emrini reddetti ve kışlaya döndü. Bu, ordunun çözülmesindeki ilk çatlaktı.
27 Şubat sabahı Volynsky alayının eğitim bölüğü ayaklandı; silahını alıp Preobrazhensky ve Litovsky alaylarına haber saldı. Öğleye doğru asi askerler cephaneliği, ardından Kresti cezaevini açtı. Kalabalık ve askerler aynı hedefe yürüdü: Tauride Sarayı. Duma orada bir Geçici Komite kurdu; aynı binanın kanadında işçi ve asker temsilcilerinden Petrograd Sovyeti toplandı.
Günün sonunda Petrograd garnizonu fiilen hükümetin elinden çıkmıştı. Subaylar silahlarını teslim etti, bazı birlikler kışlalarında komite seçmeye başladı. Duma'nın komitesi bu askerler olmadan ayakta kalamazdı.
28 Şubat – 1 Mart: iki iktidar
28 Şubat'ta başkentin son direnç noktaları düştü: Amirallik, Kışlık Saray, Peter ve Paul Kalesi. Khabalov ve kurmayları Amirallik'te tutuklandı; hükümet artık yoktu, emir verecek bir makam kalmamıştı. Sovyet'in gazetesi İzvestiya aynı gün ilk sayısını verdi.
1 Mart'ta Petrograd Sovyeti ordu için 1 No'lu Emir'i yayımladı: bölüklerde asker komiteleri kurulacak, silahlar subayların değil bu komitelerin denetiminde olacaktı. Emir subayların otoritesini bir gecede sarstı. Aynı gün çarın treni Mogilev'den geliyordu; yol kesildiği için Pskov'a yöneldi ve akşam orada durdu.
Generaller bu emri devrimin en tehlikeli metni saydı; cephede komuta zinciri gevşedikçe savaşın sürdürülmesi de zorlaşıyordu. Petrograd'da ise Duma'nın Geçici Komitesi kendini hükümet yerine koymaya hazırlanıyordu; bakanlıkların memurları ne yapacaklarını bilmiyordu.
2 Mart: Pskov'da imza
2 Mart öğleden sonra Pskov'daki vagonunda II. Nikolay tahttan feragat belgesini imzaladı. Önce oğlu Aleksey lehine feragat etmeyi düşündü; sonra kendi ve oğlu adına tahtı kardeşi Grandük Mihail'e bıraktı. Kararında cephe komutanlarının baskısı belirleyici oldu: generaller ordunun dağılmasından korkuyordu.
Aynı gün Petrograd'da yeni hükümetin listesi tamamlandı. Kabinenin belkemiği Duma'nın liberal kanadıydı; tek sosyalist Kerenski'ydi.
- Başbakan: Prens Georgi Lvov
- Dışişleri: Pavel Milyukov
- Savaş: Aleksandr Guçkov
- Adalet: Aleksandr Kerenski
- Tarım: Andrey Şingarev
3 Mart: taht boş kalıyor
3 Mart sabahı Grandük Mihail, Petrograd'da bir dairede toplanan siyasetçilerin karşısına çıktı. Tahtı kabul etmedi: kararı Kurucu Meclis verecekti. Romanov hanedanı böylece kendi eliyle çekildi.
Sekiz günün sonunda Petrograd'da iki merkez vardı: Duma'dan doğan Geçici Hükümet ve işçi-asker Sovyeti. Sokakta üniformasız subay, komite seçen asker, hapishaneden çıkan devrimci vardı. Moskova'da Butırka'da yatan Nestor Mahno 2 Mart'ta salıverilmişti; Sibirya'da Akatuy cezaevindeki Mariya Spiridonova ise Şubat Devrimi'nin haberiyle serbest kalmıştı. Mart boyunca Kerenski'nin imzasıyla siyasi mahkûmlar salıverildi ve idam cezası kaldırıldı.